Bugungi kun texnikasining ko‘pchilik qismi elektr energiyasi bilan ishlaydi. Rivojlanib borayotgan dunyoni usiz tasavvur qilib
bo‘lmaydi. Elektr energiyasi ishlab chiqarish juda katta mablag‘, tabiiy sharoit talab qiladi.

  Gidroelektr stansiyalari – GESlar eng keng tarqalgan elektr stansiyalari bo‘lib, suv oqimidagi energiyani elektr energiyasiga
aylantirib beruvchi inshootlar va jihozlar majmuidir. Ular ko‘pincha daryolarda, to‘g‘on va suv omborlarida quriladi. Elektr
energiya ishlab
chiqarish samaradorligi ikki omilga bog‘liq: GES butun yil mobaynida suv bilan uzluksiz ta’minlanishi va nishablikda joylashishi zarur.

  GESlarning bir qancha qulay va noqulay tomonlari bor. Masalan, ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining tannarxi arzon, boshqa elektr stansiyalariga qaraganda ekologik zarari kamroq. Noqulay jihati – suv omborlari juda katta maydonni egallaydi, GES qurilishi nisbatan ko‘p mablag‘ talab qiladi. Biroq har qanday elektr stansiyasidan yagona ustunlik jihati bor – GESlar
qayta tiklanuvchi manba bilan ishlaydi. Masalan, issiqlik elektr stansiyalarining manbasi (ko‘mir, yoqilg‘i) bir kun kelib tugashi mumkin. Lekin GESlarda sarflanayotgan suv tabiiy ravishda har yili qayta to‘planadi.

  GESlarning ishlash tarzi juda oson. Gidrotexnik jihozlar suvni ma’lum bosimda jo‘natib turadi. Bu suv maxsus quvurlardagi
parraklarga kelib uriladi va generatorlarni harakatga keltiradi. Natijada elektr energiyasi paydo bo‘ladi.

  Suv bosimi to‘g‘on yordamida suv sathini ko‘tarish orqali yoki maxsus nishablik-kanallar vositasida (derivatsion usulda) hosil qilinadi. Ayrim paytlarda har ikki usuldan bir paytning o‘zida foydalanish mumkin.

  So‘nggi hisob-kitoblarga qaraganda, gidroenergetika jahonda ishlab chiqarilayotgan elektr energiyaning 63 foizini yetkazib
beradi. Aholi jon boshiga hisoblaganda, elektr energiyasi ishlab chiqarish bo‘yicha Norvegiya, Islandiya va Kanada yuqori
o‘rinlarni egallaydi. Ularning safiga Xitoy ham qo‘shilyapti. Chunki bu mamlakatda 2000 yildan e’tiboran keng ko‘lamda GES
qurilishi boshlandi. Hozir Xitoy dunyodagi kichik gidroelektr stansiyalarining deyarli yarmiga egalik qiladi.

 

«Ma’lumot: O’zbekiston Respublikasi hududida 25 yil ichida ya’ni, 2017 — yilgacha 28 ta GES mavjud edi. Hozirgi
kunda ushbu GES larning soni 41 taga yetdi. 2020 yilda yana 4 ta GES ishga tushirilishi kutilmoqda»

O‘zbekistonda elektrlashtirish ishlari XX asrning ikkinchi choragidan boshlangan. Hozirda Chirchiq, Chorvoq, Farhod, Bo‘zsuv, Solor, Samarqand, To‘palang GES kabi bir qancha elektr stansiyalari bor.

  Xalqimizda «O‘t balosidan, suv balosidan asrasin”, degan gap bor. GES suvdagi energiyani elektr energiyasiga, boshqacharoq qilib aytsak «suvni o‘tga” aylantirib beradi. E’tiborsizlik yoki nosoz qurilmani vaqtida ta’mirlamaslik, chala ta’mirlash sababli
avariya va yong‘inlar sodir bo‘lib turadi. Ular chinakam baloga, chinakam ofatga aylanadi. Qanchadan qancha mablag‘
sovuriladi,  tabiatga talofat yetadi, korxona, idoralar ish faoliyatini to‘xtatadi, iqtisodiyot jiddiy zarar ko‘radi. Bunday yirik
avariyalar ozgina e’tiborsizlik tufayli ham yuz berishi mumkin.

Yaqin o‘tmishda yuz bergan katta avariyalar:

1963-yilning 9-oktyabri – Shimoliy Italiyadagi Vayont to‘g‘onida yirik gidrotexnik avariya sodir bo‘ldi.

2007-yilning 12-sentyabri – Novosibirsk GES transformatorlaridan birida tutashuv tufayli katta yong‘in kelib chiqdi.

2009-yilning 3-avgusti – 200 kV li tarqatish qurilmasidagi kuchlanish sababli Bureya GES transformatorida yong‘in chiqdi.

2009-yilning 16-avgusti – Rossiyaning eng katta elektr stansiyalaridan biri Bratsk GESida yong‘in sodir bo‘ldi.

2009-yilning 17-avgusti – Sayano-Shushensk GESida katta avariya yuzaga keldi. Ushbu GES Rossiyaning eng qudratli elektr
stansiyasi hisoblanadi.

  GESlardan tashqari boshqa elektr stansiyalari ham bor. Ulardan eng keng tarqalgani issiqlik elektr stansiyalaridir. Ko‘pincha «GES” va «GRES” atamalari chalkashtirib yuboriladi. IESlar dastlab «GRES” deb atalgan. GRES ruscha qisqartma bo‘lib, «davlat
hududiy elektr stansiyasi” («gosudarstvennaya rayonnaya elektrostansiya”) degan ma’noni anglatadi. Vaqt o‘tib «GRES”
atamasi «hududiy” degan ma’nosini yo‘qotdi. Endi bunday elektr stansiyalari «Kondensatsion elektr stansiyalari” deb yuritiladi. Ularda elektr energiyasi isitish yo‘li bilan olingani uchun issiqlik elektr stansiyalari deb ham ataladi. KESlar murakkab
tuzilishga ega. Mexanizm suvni parga aylantirib, par vositasida generatorni harakatga keltirish yo‘li bilan elektr hosil qiladi.

  Atom elektr stansiyalari (AESlar) yadro reaktsiyalari paytida yuzaga keladigan energiyani elektr energiyasiga aylantirib
beradi. 

  Shamol energetikasi harakatdagi havo massalari energiyasini elektr energiyasiga aylantirib berishga asoslangan.

  Quyosh energetikasi quyosh nurlaridagi energiyani elektr energiyasiga aylantirib beradi. Bundan tashqari, dengiz yoki okean suvlarining ko‘tarilishidan ham elektr energiyasi oladigan qurilmalar bor.

  Mahalliy sharoitlarda qo‘llanadigan ko‘chma elektr stansiyalari (dvijoklar) benzin yordamida elektr energiyasi hosil qiladi. 

 

 

                                                                                                                                                                                  A. Narzullayev

Categories:

Tags:

Comments are closed